Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мақұлда­ған жаңа Конституция жобасы 12 ақпанда жарияланды. Президент Жарлығына сәйкес, 15 наурызда өтетін респуб­­­­­ликалық референдум қарсаңында қоғамды толған­дырған сұрақтар аз емес. 

Ата Заң жобасында неке және отбасы институты, ата-ана жауапкершілігі, бала құқығы және тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы шаралар қалай көрініс тапты? Осы мәселелерді Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының және Конституция­лық комиссия мүшесі Үнзила Шапақ түсіндіріп берді. 

– Жаңа Конституция жобасында неке және отбасы институтының мәртебесі қалай айқындалған? 

– Жаңа Конституция жобасында неке және отбасы институтының мәртебесі айқын және құқықтық тұрғыда нақты бекітілген. Бұл норма отбасы мен неке туралы құқықтық ұғымды, олардың әлеуметтік және құқықтық маңыздылығын айқындайды. Конституцияның 30-бабы нақты отбасылық қатынастарды заңмен реттеу және қорғау мақсатын көздейді. Жоба бойынша неке ер мен әйелдің мемлекет заңына сәйкес тіркелген, ерікті және теңқұқықты одағы ретінде қарастырылады. Мемлекет отбасы институтын қорғауды заң деңгейінде қамтамасыз етеді, соның ішінде отбасы қатынастарын реттейтін арнайы заңдар мен құқықтық шаралар қабылданады.

Неке мен отбасы институтын қорғау үшін мемлекет құқықтық кепілдіктер ұсынады. Бұл барлық отбасы мүшелерінің, әсіресе, балалардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына кепілдік береді.

– Бұл жобада неке және отбасы нормалары бұрынғы Конституция норма­ларынан несімен ерекшеленеді?

– Әрине, сұрағаныңыз бойынша жаңа Конституция жобасы мен бұрынғы Конституция арасындағы айырмашы­лықтарды нақты мысалдармен түсіндіруге тырысайын. 1995 жылғы Конституцияда неке ұғымының айқындалуы жөнінде және неке мен отбасы институты туралы нақты анықтама болған жоқ. Отбасы институты тек әлеуметтік қорғау аясында қарастырылған болатын, бірақ оның құқықтық қорғалуы туралы айтарлықтай нақты нормалар болмаған. Тек отбасы мен неке туралы түсінік Отбасы кодексінде реттелген болатын. Яғни, отбасы институты негізінен заңдармен емес, тек жалпы әлеуметтік құқықтармен қорғалған және неке институты «ер мен әйел арасындағы әлеуметтік одақ» деген түсінікпен қаралған еді, бірақ ол Конс­титуцияда құқықтық тұрғыдан анық­талмаған болатын.

Жаңа Конституция жобасында неке ұғымы нақты айқындалған: 30-баптың 2-тармағы: «Неке – еркек пен әйелдің мемлекет заңына сәйкес тіркеген ерікті және теңқұқықты одағы» деп көрсетілген. Осы анықтама некенің құқықтық мәр­тебесін бекітіп, отбасы қатынастарының заңды түрде регламенттелетінін нақты­лайды. Неке институтын нақты аспектілер бойынша жіктейтін болсақ, біріншіден еркек пен әйелдің одағы – Конституцияда неке тек еркек пен әйел арасындағы байланыс ретінде анықталады. Бұл ретте жоба некенің табиғи негізін сақтау прин­ципін ұстанады. Екіншіден, мемлекет заңына сәйкес тіркеу – неке заңды түрде тіркелген болуы тиіс, бұл некенің құқықтық мәртебесін бекітеді. Жаңа жобада неке тіркеу туралы талаптарды анықтау арқылы оның заңды құқығы бекітіледі. Үшіншіден, ерікті және теңқұқықты одақ – бұл түсінік неке екі адамның арасында ерікті негізде және тең құқықта болатынын көрсетеді. Бұрынғы Конституцияда неке ер мен әйелдің қатынасы ретінде қарастырылса да, теңқұқықтылық мәселесі нақты айтылмаған еді. Жаңа жобада еркек пен әйел арасындағы құқықтық теңдік айқындалады. 

– Мемлекет Конституция бойынша отбасын қалай қорғай алады? Отбасылық құндылықтарды нығайтуға бағытталған механизмдер қарастырылған ба?

– Жаңа Конституция жобасында отбасы институтын қорғаудың бірнеше құқықтық және әлеуметтік тетігі қарас­тырылған. 30-бапта отбасы институтының мемлекеттің қорғауында болатыны нақтыланған: «Отбасы, ана, әке мен бала мемлекет қорғауында болады». Бұл бап отбасы институтының мемлекет тарапынан арнайы қорғауға алынатынын және оның құқықтық әрі әлеуметтік тұрғыдан қамтамасыз етілетінін көрсетеді. Алдымен құқықтық қорғаныс механизмдері қандай дегенге тоқталар болсақ, бұл – отбасылық қатынастарды қорғау. Мемлекет отбасы қатынастарындағы заңбұзушылықтарды және қиындықтарды шешу үшін арнайы құқықтық механизмдерді енгізеді. Бұл отбасындағы кез келген дау-жанжалды шешу, балалардың құқықтарын қорғау және ата-аналардың міндеттерін нақтылау үшін қажет. Сонымен қатар отбасы құндылықтарын қорғау үшін арнайы құқықтық актілер мен заңдар қабылдануы мүмкін. Мемлекет отбасы институтына қатысты барлық құқықтық актінің орын­далуын қадағалайды.

Ал әлеуметтік қорғау шаралары тұрғы­сынан алсақ, көпбалалы және аз қамтылған отбасыларды қолдау: 30-баптың 4-тар­мағында көпбалалы және әлеуметтік жағынан мұқтаж отбасыларға қолдау көрсету үшін мемлекет арнайы әлеуметтік қолдау шараларын қарастырады. Бұл шараларға қаржылай көмек, жәр­демақылар, тұрғын үймен қамтамасыз ету және басқа да қолдау түрлері кіреді. Мемлекет отба­сыларға арналған арнайы әлеуметтік бағдарламалар ұйымдастыра­ды және отбасы институтының құн­дылықтарын қолдау үшін қоғамдық саясат пен қоғамдық диалогты дамыту шарала­рын іске асырады. Қоғамдағы отбасы құндылықтарын нығайту және жастарды дұрыс тәрбиелеу үшін түрлі қоғамдық бағдарлама мен мектепте отбасы тәрбиесіне бағытталған сабақтар ұйымдастырылуы мүмкін. Отбасылық құндылықтарды насихаттау мақсатында мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау салаларында бірлесіп жұмыс істейді. Әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған отбасыларға медициналық қызметтердің тегін берілуі немесе жеңілдетілген шарттармен көрсетілуі қамтамасыз етіледі. Бұл балалар мен еңбекке жарамсыз ата-аналарды қорғауға бағытталған. Сондай-ақ көпбалалы отбасылардың балаларын мемлекеттік мектептерде тегін немесе жеңілдетілген шарттармен оқыту қарас­тырылған.

Конституция жобасында отбасы институтын қорғау мемлекетке жүктелген басты міндеттердің бірі ретінде қарас­тырылады. Мемлекет бұл қорғауды құқық­тық және әлеуметтік шаралар арқылы жүзеге асырады, отбасы құндылықтарын нығайту мақсатында арнайы қоғамдық бағдарламалар мен құқықтық механизмдер енгізіледі. Бұл шаралар отбасы қатынас­тарындағы теңдік пен әділдікті қамтамасыз етуге, сондай-ақ отбасылардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған. 

Бақытты бала – бақытты болашақ

– Жобада ата-ананың және баланың құқықтары мен міндеттері қалай айқын­далған?

– Конституция жобасында ата-ана мен баланың құқықтары мен міндеттері нақты әрі егжей-тегжейлі айқындалған. Атап айтқанда, 30-баптың 3-тармағында ата-ананың және баланың құқықтары мен міндеттері бекітілген. Атап айтар болсақ, ата-ана балаға қамқорлық жасау мен оны тәрбиелеу үшін құқықтық жауапкершілікке ие. Жоба бойынша ата-аналар баласының әл-ауқатын қамтамасыз етуге, оны тәрбиелеуге және дамытуға міндетті. Басты міндеті – баланың құқық­тарын қорғау, оның денсаулығын, білімін және әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету. Сонымен қатар ата-аналар балалардың мүддесін бірінші орынға қойып, балалардың білім алуына, дамуына жағдай жасауға тиіс. Ал балаға өзінің құқықтарын қорғауға заңды кепілдік беріледі. Баланың құқықтарын қорғау – мемлекеттің басты міндеті және бұл мәселе Конституция деңгейінде заңмен бекітілген.

Бала құқықтары жөніндегі халықаралық келісімдерге сәйкес, балалардың құқықтары ешқандай жағдайда шектелмейді, олар толық қорғалуға тиіс. Баланың жеке құ­қық­тары, оның денсаулығы, білім алу, тәр­бие алу құқықтары мемлекет тарапынан қорғалатын болады. Балаға қарсы зорлық-зомбылық жасалуының алдын алу үшін арнайы қорғау шаралары қарастырылады. Конституция жобасы бойынша, ата-аналар тек баласының әл-ауқатын қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар оның құқық­тары мен заңды мүдделерін қорғауға міндетті. Бұл норма отбасындағы балалар­дың құ­қықтарын қорғау бойынша қосымша құ­қықтық шаралар мен механизмдер ұсынады.

– Кәмелетке толмағандардың құқық­та­рын қорғау бойынша қандай жаңа нор­ма­лар бар?

– Конституция жобасында кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауға бағытталған бірнеше жаңа және маңызды нормалар қарастырылған. Олардың құқықтары мен қауіпсіздігі 30-баптың 3-тармағында мемлекеттің басты міндеті ретінде нақтыланған. Бұл норма мемлекет балалардың физикалық және психоло­гиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайтынын көрсетеді. Мемлекет кәмелетке толмаған балаларға қатысты зорлық-зомбылық, жәбірлеу немесе басқа да құқықбұзушылықтар жасалған жағдайда оларды құқықтық қорғау механизмдерімен қамтамасыз етеді.

Кәмелетке толмағандардың құқықтары тек әлеуметтік қорғаумен шектелмейді, сонымен қатар балаларға білім алу құқығы беріледі. Бұл жоба бойынша баланың білім алу құқығы заңмен қамтамасыз етілген. Балалардың білім алуына және дамуына байланысты ата-аналар мен мемлекет бірлесіп әрекет етеді. Яғни, қоғамдық және жеке ұйымдар бірлесе отырып балалардың құқықтарын қорғайды. Мемлекет кәмелетке толмағандарға қарсы жасалатын қылмыстардың алдын алу үшін құқықтық тетіктер мен қорғаныс механизм­дерін күшейтеді. Бұған психологиялық және физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, балалардың жеке деректерін қорғау жатады. Сонымен қатар мемлекет балаларға арналған арнайы заңдар мен бағдарла­маларды қолданысқа енгізе отырып, оларды әлеуметтік көмекпен қамтиды. Ал зорлық-зомбылықтан қорғау үшін арнайы мемлекеттік органдардың жұмысы күшейтілген. Әсіресе, отбасындағы зорлық-зомбылықтан және басқа да құқықбұзушылықтардан балаларды қорғау үшін арнайы әлеуметтік қолдау мен құқықтық қызметтер ұйымдастырылады. Мысалы, Жаңа Конституция жобасында балаларды қорғау үшін құқықтық қорғаныс, психологиялық қолдау және әлеуметтік көмек шаралары қарасты­рылған. Мемлекет осы шаралар арқылы балаларды қорғай отырып, олардың физикалық және пси­хологиялық ден­саулығына нұқсан келтіретін жағдайлардың алдын алады.

– Алимент, қамқоршылық және қор­ғаншылық мәселелері қалай реттеледі?

– Конституция жобасында алимент, қамқоршылық және қорғаншылық мәселелері нақты құқықтық реттеу арқылы қарастырылған. Бұл мәселелер бойынша отбасы құқығының сақталуы және отбасы мүшелерінің құқықтық қорғау механизмдері айқын белгіленген. Конституция жобасында алимент төлеу міндеті анық көрсетілме­генмен, алименттерді төлеу мәселелері азаматтық заңнамалармен, оның ішінде Отбасы кодексімен реттеледі. Жобада алимент мәселесі бойынша құқық қорғау органдары мен сот жүйесі бірлесіп жұмыс істейді. Алимент төлеуден бас тартқан жағдайда ата-анаға қарсы құқықтық шаралар қолдану үшін арнайы механизмдер бар. Сонымен қатар жаңа жобада мемлекетке азаматтарды әлеуметтік қорғау мен отбасылық дауларды шешуге кепілдік беріледі. Осыған байланысты мемлекет алимент, қамқоршылық және қорғаншылық мәселелерінде арнайы құқықтық қорғау шараларын қабылдайды. Алимент мәселесін реттеу мемлекеттің әлеуметтік және аза­маттық құқықтық міндеті ретінде қарас­тырылған. Сондай-ақ мемлекет сот ше­шімімен алимент төлеуді қамтамасыз етеді. 

Мемлекет тұрмыстық жағдайы төмен, ата-аналары жоқ немесе құқықтарынан айрылған балаларды қорғауды Консти­туцияға сүйене отырып, міндеттейді. Бұл қорғау механизмдері әлеуметтік қызметтер, құқық қорғаушы органдар, мемлекеттік органдар арқылы жүзеге асырылады. Қамқоршылық пен қорғаншылық бала­лардың және еңбекке жарамсыз аза­мат­тардың құқықтарын қорғау үшін құқықтық тетіктер мен құқық қорғаушы институт­тарын орнатуды көздейді. Мемлекет бұл мәселелерді шешу үшін арнайы құқықтық және әлеуметтік қолдау тетіктерін қолданады.

Дәстүрлі құндылықтар мен гендерлік теңдік үйлесімі

– Жаңа жобада гендерлік теңдік пен дәстүрлі отбасы ұғымының арақатынасын реттеу мәселесі қарастырылған ба?

– Конституция жобасында гендерлік теңдік пен дәстүрлі отбасы құндылықтары арасындағы байланыс арнайы айқындалған. Бұл екі ұғым арасындағы үйлесімділік мемлекет тарапынан құқықтық және әлеуметтік қолдау тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі. 30-баптың 2-тармағында гендерлік теңдік мәселесі арнайы қарастырылған. Онда: «Неке – еркек пен әйелдің мемлекет заңына сәйкес тіркеген ерікті және теңқұқықты одағы» деп белгіленген. Бұл гендерлік теңдіктің отбасылық қатынастарда сақталуын қамтамасыз етеді. Жобаға сәйкес ер мен әйелдің тең құқықтылығы қатаң сақталады, яғни мемлекет отбасылық қатынастарда еркек пен әйелге тең құқықтар береді. Сонымен қатар отбасы институтында жынысқа қатысты кемсітушілікке жол берілмейді. Ер мен әйел арасындағы теңқұқықтылықты қамтамасыз ету арқылы отбасы мен неке институты нығаяды. 

Мемлекет дәстүрлі отбасы құндылық­тарын қолдай отырып, балалар тәрбиесіне, ана мен әке рөліне ерекше назар аударады. Мемлекет осы арқылы отбасындағы ер мен әйелдің теңқұқықтылығын сақтай отырып, дәстүрлі отбасылық құндылық­тарды нығайтуға мүмкіндік береді.

Жаңа Конституция жобасы гендерлік теңдік пен дәстүрлі отбасы құндылықтарын үйлестіру мақсатында арнайы құқықтық және әлеуметтік шаралар белгілейді. Бұл екі ұғымды үйлестіре отырып, мемлекет жыныс теңдігі мен отбасы рөлін тең дәрежеде бағалайды және гендерлік теңдік туралы саясат арқылы отбасылық қаты­настарда әлеуметтік тепе-теңдікті сақтауға мән береді.

– Жаңа жобаның қандай тұстары әлі де талқылауды қажет етеді?

– Конституция жобасы бірқатар ма­ңызды мәселені қамтитындықтан, оның кейбір тұстары әлі де толық талқылауды қажет етеді. Бұл тұстар қоғамдағы пікір­таласқа негіз болатын, қоғамның әртүрлі тобының мүдделерін ескере отырып, шешуді талап ететін мәселелер болуы мүмкін. Мысалы, көпбалалы отбасыларға арналған әлеуметтік қолдау мен аз қамтыл­ған азаматтардың құқықтары мәселелері бойынша жаңа шараларды жүзеге асыруға қатысты нақты жоспарлар мен тетіктер әлі де толық айқындалуы тиіс. Әлеуметтік саясаттың халықтың әрбір санаты үшін қолжетімді болуын қамтамасыз ету бойынша көбірек талқылаулар қажет.

– Конституцияның жаңа жобасында қарастырылған нормалар халықаралық құқық талаптарына қаншалықты сәйкес келеді?

– Конституция жобасы халықаралық құқық нормалары мен стандарттарына сәйкес келеді. Біріншіден, жаңа Консти­туция жобасы адам құқықтарын қорғауды басты міндет ретінде бекіткен. Адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттар, соның ішінде БҰҰ-ның адам құқықтары декларациясы және Еуропалық адам құқықтары конвенциясы талаптарына толық сәйкес келеді. Мәселен, баланың құқықтарын қорғау, жыныстық теңдік, азшылық құқықтары сияқты мәселелердің реттелуі халықаралық стандарттарға сәйкестендірілген. Екіншіден, гендерлік теңдік мәселесі егжей-тегжейлі қарас­тырылған, ол БҰҰ әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою конвенциясы (CEDAW) сияқты халықаралық шарттарға сәйкес келеді. Конституцияда әйелдер мен еркектердің тең құқықты екенін айқындау, жұмыс орындарындағы теңдік пен жалақыдағы теңдік мәселелері халықаралық талаптарға сай келеді. Үшіншіден, сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының тәуелсіздігін Еуропалық адам құқықтары соты мен Халықаралық құқықтық стан­дарттарға сәйкестендіру қамтамасыз етілді. Төртіншіден, экономикалық және әлеу­меттік құқықтар халықаралық экономи­калық құқықтық міндеттемелерге сәйкес келеді, оның ішінде әлеуметтік және экономикалық құқықтар туралы халық­аралық пакт талаптарын орындау жөніндегі міндеттемелер көрсетілген. Бесіншіден, Қазақстан халықаралық келісімдер мен құқық мәселесінде, әсіресе халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл мен халық­аралық міндеттемелерді орындау тұрғы­сынан заңдардың үйлесімділігін сақтауға назар аударады.

– Сіздіңше, жаңа жоба қоғамға қалай әсер етеді деп күтілуде?

– Жаңа Конституция жобасы қоғамның барлық саласына, соның ішінде құқықтық, әлеуметтік, экономикалық және мәдени аспектілерге терең әсер етеді. Бұл өзгерістер қоғамдағы әділдікті, теңдікті, және адамның құқықтары мен бостандықтарын қамта­масыз етуге бағытталған. Сонымен қатар азаматтардың құқықтарын қорғауды ны­ғайтады. Бұл халықтың құқықтық сауат­тылығын арттырып, құқықтық қор­ғаудың жаңа тетіктерін енгізеді. Атап айт­қанда, адам құқықтары мен сот жүйе­сінің тәуелсіздігіне қатысты жаңа нормалар қоғамдағы әділеттілікке қол жеткізуге мүм­кіндік береді. Құқық қорғаушы орган­дардың жұмысын жақсарту және заң үстемдігін қамтамасыз ету арқылы мемлекет азаматтардың құқықтарын қорғауға ба­ғыт­талған маңызды шараларды қабылдайды.

Жаңа жобадағы отбасы мен балаларды қорғауға бағытталған нормалар, сондай-ақ жұмысқа қабілетті азаматтардың тең­құқықтылығын қамтамасыз ету шаралары халықтың әлеуметтік және экономикалық тұрғыда тең болуы үшін қажетті негізді қамтамасыз етеді. Менің пайымдауымша, жаңа Конституция жобасында экономи­калық тұрақтылық, құқықтық әділдік, әлеуметтік теңдік басты қағида саналады.

– Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ